Mua tổ ong dú cho vườn nhà phố: chọn cỡ tổ thế nào

Gia đình ở phố, sân nhỏ, ít cây thì nên bắt đầu bằng một tổ cỡ nhỏ đến vừa, của loài ong dú nhỏ con, đặt ở góc có bóng mát buổi chiều. Tổ to chưa chắc tốt hơn: đàn đông mà quanh nhà ít hoa thì đàn phải bay xa, ăn hụt và teo dần, còn đàn vừa sức với vườn thì tự sống qua mùa mà không cần cho ăn thêm liên tục.

Vườn nhà phố khác vườn quê ở chỗ nào

Ở quê, một tổ ong dú đặt dưới tán cây có cả xóm vườn để kiếm ăn: xoài, chôm chôm, cây rừng tạp, cỏ dại ven đường. Ở phố, vòng kiếm ăn của đàn là những gì nằm trong mấy con hẻm quanh nhà: chậu kiểng, cây trồng dọc lề, vài bụi hoa trong công viên nhỏ, vườn sau của hàng xóm. Ong dú thường kiếm ăn gần tổ hơn ong mật, nên với nhà phố, câu hỏi không phải là «khu này có hoa không» mà là «trong vài trăm bước chân quanh nhà có hoa nở rải rác quanh năm không».

Điểm thứ hai là nhựa cây. Ong dú cần nhựa để làm sáp đắng, trám khe, xây cửa tổ. Phố trồng nhiều cây cảnh lá kim, cây cho nhựa thì đàn đỡ vất vả; khu chỉ toàn bê tông thì đàn chậm xây tổ dù có mật.

Điểm thứ ba là nhiệt. Mái tôn, tường gạch, sân xi măng hắt nóng mạnh vào buổi chiều. Một tổ nhỏ có ít ong để quạt mát, nên chịu nóng kém hơn tổ lớn. Đây là lý do chọn cỡ tổ phải đi kèm chọn chỗ đặt.

Đi một vòng đếm nguồn ăn trước khi gọi người bán

Việc này mất chừng nửa buổi sáng và đáng làm hơn mọi lời tư vấn. Cầm điện thoại, đi bộ quanh nhà, ghi lại những gì đang ra hoa và những gì sắp ra hoa theo lời hàng xóm. Đi vào khoảng giữa buổi sáng là lúc ong các loại đang hoạt động; thấy ong nhỏ bu ở bụi hoa nào thì ghi bụi đó lại.

Bảng trên chỉ là cách nghĩ, không phải công thức. Mỗi khu phố một khác; cái cần là có số liệu của chính khu nhà mình chứ không đoán theo cảm giác.

Cỡ tổ: hiểu đúng «nhỏ», «vừa», «lớn» khi đọc tin bán

Người bán thường mô tả cỡ tổ theo thùng hoặc theo độ đầy của đàn. Cùng một kích thước thùng, đàn có thể mới tách còn thưa, cũng có thể đã đầy bánh nhộng và bình mật. Vì vậy khi xem tin, hãy hỏi thẳng ba điều thay vì chỉ nhìn kích thước:

1. Đàn tách được bao lâu. Đàn mới tách cần thời gian dựng lại, nếu đem về nơi ít hoa sẽ rất chậm. Đàn đã ổn định qua một mùa thì vững hơn.
2. Trong tổ có mật và phấn dự trữ không. Đàn có của ăn để dành sẽ chịu được những tuần đầu ở chỗ mới, khi ong còn đang tập nhận đường.
3. Ong ra vào cửa tổ nhiều hay thưa. Xin một đoạn video quay cửa tổ vào giữa buổi sáng; cửa tổ đông và đều là dấu hiệu tốt hơn mọi lời mô tả.

Với nhà phố, «nhỏ nhưng chắc» luôn hơn «to nhưng mới tách». Một đàn nhỏ đã ổn định sẽ lớn dần theo đúng sức vườn, còn đàn to đem về chỗ thiếu hoa sẽ tự co lại, có khi bỏ tổ.

Muốn đọc thêm cách so các tin rao tổ giống, xem chuyên mục Mua bán tổ giống.

Loài nhỏ con hay lớn con cho sân phố

Ở miền Nam, người nuôi thường chia ong dú thành nhóm nhỏ con và nhóm lớn con, mỗi vùng gọi tên một kiểu. Với sân phố, nhóm nhỏ con thường dễ hơn vì đàn ăn ít, kiếm ăn gần, thích nghi với chậu hoa và cây lẻ. Nhóm lớn con cho bình mật to hơn nhưng cần nguồn hoa dồi dào và ổn định hơn.

• Hợp với loài nhỏ con: sân hẹp, ban công rộng, nhà có vài cây trong sân, chủ nhà muốn nuôi để ngắm và lấy chút mật dùng trong nhà.
• Có thể tính loài lớn con: nhà phố ven ngoại ô, sân rộng, xung quanh nhiều vườn, chủ nhà sẵn lòng trồng thêm cây có hoa.

Khi chưa chắc, hãy hỏi người bán loài đó đang được nuôi ở nơi giống khu nhà mình chưa. Người bán có nghề sẽ trả lời thật, kể cả khi câu trả lời là «loài này không hợp với chỗ anh chị».

Chỗ đặt trên sân nhỏ quyết định đàn có trụ lại không

Cùng một tổ, đặt đúng chỗ thì đàn lớn lên, đặt sai thì đàn yếu đi dù không ai làm gì sai. Với nhà phố, các điểm cần soát gồm:

• Nắng: có nắng sáng nhẹ, tránh hẳn nắng chiều chiếu vào thân tổ. Dưới tán cây hoặc dưới mái hiên hướng đông là lựa chọn quen thuộc.
• Cục nóng máy lạnh: không đặt gần chỗ máy lạnh thổi hơi nóng ra, cũng không để luồng gió thổi thẳng vào cửa tổ.
• Khói và mùi: xa bếp than, xa chỗ đốt rác, xa chỗ hàng xóm phun thuốc muỗi hay xịt sơn.
• Mưa hắt: có mái che phía trên, kê tổ lên giá cao khỏi nền, nghiêng nhẹ để nước không đọng ở cửa.
• Kiến: chân giá có chén nước hoặc quét dầu nhớt cũ để chặn kiến bò lên.
• Lối đi: cửa tổ không quay thẳng vào lối người qua lại liên tục; ong dú không đốt nhưng đàn bị rung động nhiều sẽ khó chịu.

Câu hỏi nên đặt cho người bán trước khi chốt

Ngoài chuyện cỡ tổ, nhà phố có vài câu hỏi riêng mà người ở quê ít khi phải nghĩ tới:

1. Đàn này từng được nuôi ở chỗ đông nhà cửa chưa, hay chỉ quen vườn rộng?
2. Nếu đặt trên sân thượng hoặc ban công, người bán có thấy ổn không, cần che chắn gì thêm?
3. Mùa nào trong năm đàn hay yếu, cần để ý gì vào mùa đó?
4. Khi đàn có dấu hiệu lạ trong tháng đầu, liên hệ ai, bằng cách nào?
5. Tổ có kèm thùng, nắp che, giá kê không, hay gia đình phải tự chuẩn bị?

Ghi lại câu trả lời bằng tin nhắn để sau này đối chiếu. Người bán trả lời rõ ràng, không né câu khó là người đáng mua lâu dài.

Lời khuyên từ trại

Ở trại, những gia đình nhà phố hài lòng nhất thường là những nhà bắt đầu khiêm tốn: một tổ vừa sức, đặt đúng góc, theo dõi cửa tổ mỗi sáng vài phút trong tháng đầu. Sau một mùa, họ biết vườn mình nuôi được bao nhiêu và tự quyết có tách thêm hay không. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú và có tổ giống, mật ong dú cùng vài món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; gia đình nào phân vân cỡ tổ có thể mô tả khu nhà mình để được gợi ý thật lòng. Ai muốn tận mắt thấy tổ nhỏ, tổ vừa khác nhau ra sao có thể ghé xem trại trước khi mua.

Câu hỏi thường gặp